Në panoramën monumentale të “A History of Western Philosophy”, Russell e vendos Arthur Schopenhauerin si një figurë pothuajse disonante, në korin optimist të filozofisë perëndimore. Ai nuk e sheh thjesht si një sistemues metafizik, por si një temperament filozofik, një pesimist radikal në një traditë që, nga Platoni te Hegeli, kishte kërkuar harmoni, arsye dhe progres.
Për Russellin, Schopenhauer është “i veçantë” në disa rrafshe njëherësh, metafizikisht, sepse vendos Vullnetin mbi njohjen;
etikisht, sepse e konsideron themelin e realitetit si të keq, kulturalisht, sepse ndërthur Kantin dhe Platonin me Upanishadët e Budizmin;
psikologjikisht, sepse filozofia e tij buron më shumë nga temperamenti pesimist sesa nga deduksion rigoroz logjik. Ai nuk është as akademik i pastër, as rebel jashtë sistemi, as mistik tradicional, as racionalist sistematik. Është një figurë kufitare, një mendje e kultivuar gjerësisht, por e drejtuar nga një ndjeshmëri e lodhur, që vlerëson qetësinë mbi fitoren dhe dorëheqjen mbi reformën.
Datëlindja e filozofit Arthur Schopenhauer (22 shkurt 1788)
“Për ata tek të cilët Vullneti është kthyer dhe ka mohuar vetveten, kjo botë e jona, që është kaq reale, me gjithë diellët dhe galaktikat e saj, nuk është asgjë.” do të thoshte dhe do të përkufizonte, Arthur Schopenhauer.
Russell mbi Schopenhauer-in
Në fragmentet e mëposhtme, Bertrand Russell e cilëson Schopenhauer-in si një “filozof të veçantë”, për shkak të largimit të tij nga optimizmi dominues i epokës. Ai sintetizoi filozofinë perëndimore, idealizmin e Immanuel Kant dhe teorinë e formave të Platonit, me mendimin lindor, veçanërisht me Upanishadët (Hinduizmin) dhe Budizmin, duke theksuar nocionin e “Vullnetit”.
Megjithëse Russell e përshkroi personalisht Schopenhauer-in si narcisist, polemizues dhe të dhënë pas interesave financiare, duke e kritikuar për mospërputhjen midis jetës së tij dhe asketizmit që predikonte, ai megjithatë e pranoi si një “njeri me kulturë të gjerë dhe të lartë”, inteligjenca e të cilit ushtroi një ndikim të rëndësishëm, ndonëse jo të përsosur, lindor mbi mendimin filozofik perëndimor.
Russell shkruante gjithashtu se “Schopenhauer është në shumë drejtime i veçantë ndër filozofët. Ai është pesimist, ndërsa pothuajse të gjithë të tjerët janë, në një farë kuptimi, optimistë. Ai nuk është plotësisht akademik si Kanti dhe Hegeli, por as krejtësisht jashtë traditës akademike. Ai e urren krishterimin, duke parapëlqyer fetë e Indisë, si Hinduizmin ashtu edhe Budizmin. Është njeri me kulturë të gjerë, po aq i interesuar për artin sa për etikën. Është jashtëzakonisht i lirë nga nacionalizmi dhe po aq familjar me shkrimtarët anglezë e francezë sa me ata të vendit të vet.
Theksi i tij mbi Vullnetin shënon një tipar karakteristik të filozofisë së shekullit XIX dhe XX; por për të, Vullneti, megjithëse themelor metafizikisht, është etikisht i keq, një kundërvënie e mundur vetëm për një pesimist. Ai pranon tri burime të filozofisë së tij, Kantin, Platonin dhe Upanishadët… Botëkuptimi i tij ka një afërsi temperamentale me epokën helenistike, është i lodhur, i brishtë, vlerëson paqen më shumë se fitoren dhe qetësinë më shumë se përpjekjet për reformë, të cilat i konsideron të kota.”
Vepra e tij kryesore, “The World as Will and Representation”, u botua në fund të vitit 1818. Ai e konsideronte jashtëzakonisht të rëndësishme, madje deklaroi se disa paragrafë i ishin diktuar nga Shpirti i Shenjtë. Për zhgënjimin e tij të madh, libri dështoi plotësisht në pritje. Vetëm shumë vite më vonë ai mori një pjesë të njohjes që dëshironte.
Le të ndalemi për Schopenhauer dhe filozofinë indiane.
E gjithë kjo është thellësisht e trishtueshme, por sipas Schopenhauerit ekziston një rrugëdalje, e zbuluar në Indi.
Vullneti kozmik është i lig; Vullneti, në tërësi, është burimi i vuajtjes sonë të pafund. Vuajtja është thelbësore për jetën dhe rritet me çdo shtim të dijes. Vullneti nuk ka qëllim përfundimtar që, po të arrihej, do të sillte kënaqësi të qëndrueshme. Edhe pse vdekja fiton në fund, ne ndjekim qëllime të kota, “si kur fryjmë një flluskë sapuni sa më të madhe, megjithëse e dimë se do të plasë”.
Lumturia, thotë ai, nuk ekziston në mënyrë të qëndrueshme, dëshira e paplotësuar shkakton dhimbje, ndërsa përmbushja sjell vetëm ngopje dhe zbrazëti. Instinkti i shtyn njerëzit drejt riprodhimit, duke sjellë në ekzistencë një rast të ri vuajtjeje dhe vdekjeje, prandaj turpi i lidhur me aktin seksual. Vetëvrasja është e kotë; doktrina e rimishërimit, edhe nëse nuk është fjalë për fjalë e vërtetë, shpreh një të vërtetë në formë miti.
Miti më i lartë është ai i Nirvanës (që Schopenhauer e interpreton si shuarje). Ai pranon se kjo bie ndesh me doktrinën e krishterë, por shton: “Urtësia e lashtë e racës njerëzore nuk do të zëvendësohet nga ajo që ndodhi në Galile.”
Shkaku i vuajtjes është intensiteti i Vullnetit; sa më pak ta ushtrojmë atë, aq më pak do të vuajmë. Kur hiqet “veli i Majës” (iluzionit), njeriu sheh se dallimi midis vetes dhe tjetrit është vetëm fenomenal. Njeriu i mirë, përmes dashurisë si dhembshuri, arrin njohjen e unitetit të gjithçkaje. Njohja e tërësisë e qetëson çdo vullnet; ai kthehet kundër jetës dhe mohon natyrën e vet fenomenale.
Kështu, Schopenhauer arrin në një përputhje të plotë me mistikën asketike.
Rëndësia historike e mendimit filozofik të Schopenhauer-it, konsiston:
Historikisht, dy gjëra janë themelore, pesimizmi i tij dhe doktrina e primatit të Vullnetit mbi dijen.
Pesimizmi i tij u dha njerëzve mundësinë të merreshin me filozofi pa qenë të detyruar të arsyetonin se e keqja mund të shpjegohet apo zhduket. Nga pikëpamja shkencore, si optimizmi ashtu edhe pesimizmi janë të diskutueshëm, asnjëri nuk ka prova që universi ekziston për të na kënaqur apo për të na dëmtuar. Këto janë çështje temperamenti, jo arsyeje.
Më e rëndësishme ishte doktrina e primatit të Vullnetit. Ajo nuk ka lidhje logjike të domosdoshme me pesimizmin; shumë pasues e përdorën për të ndërtuar një optimizëm të ri. Në forma të ndryshme, kjo doktrinë u përqafua nga shumë filozofë modernë, veçanërisht nga Fridrih Niçe. Në përpjesëtim me ngritjen e Vullnetit, dija zbriti në shkallë rëndësie, një ndryshim i thellë në temperamentin e filozofisë moderne.
Russell përfundon se, pavarësisht mospërputhjeve dhe njëfarë sipërfaqësie, filozofia e Schopenhauerit përbën një stad të rëndësishëm në zhvillimin historik të mendimit.
Trashëgimia e Schopenhauerit është e përzier. Ai ishte një nga filozofët më me ndikim gjermanë të shekullit XIX deri në Luftën e Parë Botërore, por më pas prestigji i tij ra ndjeshëm.
Ai u lexua me kujdes nga fizikantë novatorë si Albert Ajnshtajn, Erwin Schrödinger dhe Wolfgang Pauli. Ajnshtajn e quajti mendimin e tij “një ngushëllim të vazhdueshëm” dhe e konsideroi gjeni.
Në fillim të karrierës, Ludwig Wittgenstein përqafoi idealizmin epistemologjik të Schopenhauerit, gjurmë të të cilit vërehen në “Tractatus Logico-Philosophicus”. Më vonë, ai e hodhi poshtë këtë pozicion në favor të realizmit konceptual të Gottlob Frege dhe e cilësoi Schopenhauerin si mendimtar të cekët.
Lavdërimi më i madh erdhi nga Niçe, i cili pranoi se zgjimi i interesit të tij filozofik i detyrohej leximit të veprës “The World as Will and Representation”, dhe e renditi ndër filozofët e paktë që respektonte.
“Pas vdekjes sate do të jesh ai që ishe para lindjes sate.” do të përkufizonte në kulmimin e tij të themeltë, Arthur Schopenhauer.
Në bilancin përfundimtar, Russell nuk e shpall Schopenhauerin as si triumf të arsyes, as si model koherence. Ai e sheh si një stad historik, të rëndësishëm jo për përsosmërinë e sistemit të tij, por për zhvendosjen që shkaktoi. Me të, filozofia humbi besimin e saj të palëkundur në racionalitetin e universit dhe nisi të pranojë primatin e forcave irracionale, të instinktit, të vullnetit. Schopenhaueri i Russellit është, pra, një figurë tranzicioni, pesimisti që hapi rrugën për Niçen, mistiku laik që e përktheu asketizmin në kategori metafizike, mendimtari që uli dijen nga froni dhe ngriti Vullnetin në qendër të skenës.
Ai nuk është filozofi i shpresës, por i kthjelltësisë së zymtë. Dhe pikërisht për këtë arsye, për Russellin, ai mbetet i domosdoshëm në historinë e mendimit, si kundërpeshë, si provokim, si paralajmërim.
Përgatiti: Albert Vataj