Shprehja e njohur “cili është kulmi i absurditetit?” duket se gjen një ilustrim të plotë në rastin shqiptar: krijimi i një inteligjence artificiale për të luftuar korrupsionin dhe përfundimi i saj në qendër të një skandali ryshfeti. Kjo ironi është theksuar nga “Huffington Post”, i cili e përshkruan situatën si një skenar që mund t’i përkiste lehtësisht një komedie-thriller futuriste, me kryeministrin Edi Rama në qendër të debatit.
Shqipëria synoi t’i prezantonte botës një ide ambicioze: përdorimin e inteligjencës artificiale për të reduktuar korrupsionin strukturor në shtet. Projekti u quajt “Diella”, një avatar virtual i shpallur si “ministrja” e parë në botë e krijuar nga inteligjenca artificiale. Qëllimi i saj ishte eliminimi i ndërmjetësve, reduktimi i ryshfetit dhe rritja e transparencës në prokurimet publike.
Megjithatë, paradoksi u thellua kur agjencia shtetërore që zhvilloi dhe menaxhoi projektin u vu nën hetim për korrupsion të dyshuar. Ndërkohë që Diella promovohej në forume ndërkombëtare si simbol i inovacionit institucional, zyrtarë të lartë të Agjencisë Kombëtare të Informacionit përfunduan në arrest shtëpiak, të akuzuar për përfshirje në manipulime tenderësh dhe kërcënime.
Diella u shfaq publikisht si fytyra dixhitale e luftës kundër korrupsionit, me një imazh të kuruar dhe mesazhe të hartuara me kujdes. Ajo iu drejtua edhe Parlamentit të Shqipërisë, duke mbrojtur rolin e saj përballë kritikave mbi kushtetutshmërinë. Në një deklaratë publike, avatari theksoi se nuk ka interesa personale dhe se funksionon vetëm mbi bazën e të dhënave dhe algoritmeve, me synimin për t’u shërbyer qytetarëve në mënyrë të paanshme.
Në praktikë, sistemi shërben si një ndërfaqe dixhitale për procedurat administrative, duke synuar të reduktojë kontaktin njerëzor, i cili historikisht ka qenë një nga burimet kryesore të ryshfetit. Sipas qeverisë, hapi i ardhshëm ishte përfshirja e Diellës në vlerësimin e ofertave për tenderë publikë, bazuar vetëm në të dhëna objektive dhe sisteme të auditueshme.
Lufta kundër korrupsionit mbetet një kusht kyç për integrimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian. Raportet e BE-së pranojnë disa përparime, por theksojnë se korrupsioni vazhdon të jetë i përhapur, veçanërisht në sektorë si prokurimet publike, ndërtimi dhe turizmi. E njëjta prokurori e posaçme që ka hetuar figura të nivelit të lartë politik po heton tashmë edhe agjencinë përgjegjëse për Diellën.
Rasti ka hapur një debat më të gjerë mbi kufijtë e inteligjencës artificiale në qeverisje. Ekspertët paralajmërojnë se një sistem i tillë nuk mund të jetë plotësisht i pavarur nëse programohet ose trajnohet nga individë të dyshuar për korrupsion, duke rrezikuar që algoritmet të reflektojnë anshmëri ose të anashkalojnë shenja mashtrimi.
Sipas analistëve, Diella mund të shërbejë si një sinjal politik për Bashkimin Evropian se Shqipëria po përpiqet të adresojë problemin e korrupsionit. Megjithatë, mungesa e të dhënave konkrete mbi ndikimin real të projektit ngre pikëpyetje nëse kemi të bëjmë me një zgjidhje të qëndrueshme apo thjesht me një prezantim teknologjik. Në fund, rasti nënvizon idenë se korrupsioni nuk luftohet vetëm me teknologji apo simbole, por me institucione funksionale dhe përgjegjësi reale, edhe kur vëmendja bie mbi vetë qeverinë.