Nga Albert Vataj
“How the World Made the West” (“Si e formësoi bota Perëndimin”) i profesoreshës së Historisë së Lashtë në Universitetin e Oksfordit, Josephine Quinn, është një studim që vë në pikëpyetje vetë themelin konceptual të asaj që zakonisht quajmë “qytetërim perëndimor”. Ajo ndoshta nuk është e para, por nuk do të jetë as e fundit nga autoritete akademike prestigjioze që nxjerrin në pah pohimin e antropologut Jack Goody se: “Perëndimi ka vjedhur historinë e botës.”
Libri është një histori 4000-vjeçare, e publikuar në vitin 2024 mbi historinë e lashtë globale. Ai e paraqet Perëndimin si rezultat akumulativ të shkëmbimeve afatgjata ndërmjet Afrikës, Azisë dhe Evropës, dhe jo si një vijimësi e vetë-mbyllur greko-romake. Përmes rasteve studimore nga rreth vitit 2000 p.e.s. deri rreth vitit 1500 e.s., Quinn tregon se idetë, teknologjitë dhe institucionet që zakonisht etiketohen si “perëndimore” kanë lindur përmes ndërlidhjes së vazhdueshme dhe huazimit reciprok.
Libri evidenton gjithashtu se Evropa shpesh ka qenë më tepër një periferi brenda rrjeteve më të gjera të shkëmbimit, që shtriheshin nga Paqësori deri në Atlantik. Periudhat e trazirave, si luftërat, pushtimet dhe migrimet, paraqiten si çaste kyçe transformimi, ku shoqëritë kanë mësuar dhe janë përshtatur përmes përfshirjes, madje edhe duke marrë nga kundërshtarët e tyre.
Rastet studimore përfshijnë Byblos dhe rrjetet levantine të Epokës së Bronzit; Kretën minoike dhe atë mikene; Greqinë e hershme; shpërthimin e Thërës; korrespondencën e Letrave të Amarnës; anijen e mbytur të Uluburunit; inovacionin alfabetik të Ugarit; si dhe zgjerimin fenikas dhe tirian drejt Mesdheut perëndimor dhe Atlantikut. Trajtohet edhe përvetësimi selektiv i teknologjive dhe institucioneve që më vonë mbështetën zhvillimin e polisit grek.
Rrëfimi ndjek perandoritë asiriane, persiane dhe helenistike, traditat mitike të përbashkëta, si dhe shkencën e hershme greke që ushqehej nga modelet babilonase. Ai ndalet te kultura perandorake romake, e ndërtuar mbi përshtatjen dhe shkëmbimin e gjerë, përfshirë rrugët e Oqeanit Indian dhe ato trans-sahariane. Më tej, trajtohen transformimet e antikitetit të vonë, ngritja e kalifateve islame, lëvizja e përkthimeve, shkëmbimet intelektuale mes botës së krishterë dhe asaj islame në Mesjetë, integrimi afro-euraziatik gjatë epokës mongole, si dhe pandemia e Murtajës së Zezë.
Në përmbyllje, libri evidenton ndërlidhjet gjithnjë në zgjerim të Epokës së Zbulimeve dhe lindjen e ideologjive të ndarjes, duke argumentuar se nocioni i një “qytetërimi perëndimor” të veçantë, i formuluar në shekullin XIX, nuk është gjë tjetër veçse kristalizimi i vonë i historive shumë më të vjetra, të ndërlidhura dhe të përbashkëta.
Mahatma Gandhi thuhet se, i pyetur për qytetërimin perëndimor, iu përgjigj me ironi: “Do të ishte një ide e mirë.” Kjo përgjigje paradoksale fshihet një dyshim i thellë se Perëndimi, si koncept, më shumë është një rrëfim i ndërtuar sesa një realitet i jetuar.
Quinn argumenton se “qytetërimi perëndimor” nuk është vetëm një ide e gabuar, por një kornizë mendimi që ka deformuar mënyrën se si e lexojmë historinë. Ndarja e botës në qytetërime të mbyllura dhe vetë-mjaftueshme nuk është veçse një iluzion i trashëguar nga epoka që kërkonte hierarki dhe justifikime. “Nuk janë popujt që bëjnë historinë,” shkruan ajo, “por njerëzit dhe lidhjet që ata krijojnë me njëri-tjetrin.”
Greqia e lashtë, kjo ikonë e origjinës perëndimore, paraqitet jo si një burim i pastër, por si një nyje shkëmbimesh, e ushqyer nga Egjipti, Mesopotamia dhe Fenikia. Demokracia, pretenduar si dhuratë e Athinës, rezulton të ketë rrënjë më të hershme dhe më të shpërndara, ndërsa persët, të demonizuar si “të tjerët”, shfaqen si bartës dhe mbështetës të formave demokratike në territoret që sundonin.
Libri sfidon jo vetëm mitet, por edhe mekanizmin që i prodhon ato, atë që Quinn e quan “të menduarit civilizues”. Ky koncept, i lindur relativisht vonë, u bë instrument ideologjik i Evropës imperialiste për të vendosur veten në majë të një piramide imagjinare. Brenda këtij konstruksioni, Greqia, Roma dhe Krishterimi u shndërruan në gurë themeli të një narrative të lavdishme, ndërsa pjesa tjetër e botës u vendos në periferi.
Shembujt, si ngritja e Betejës së Maratonës sipas John Stuart Mill dhe teoria e Samuel Huntington në “The Clash of Civilizations”, tregojnë përpjekjet për të krijuar histori të izoluar, ndërsa Quinn demonstron se kontakti dhe shkëmbimi kanë qenë rregull dhe jo përjashtim.
Historiani global Peter Frankopan, autor i The Silk Roads, shprehet: “Historia nuk është një rrëfim i izoluar i Perëndimit, por një rrjet lidhjesh që shtrihet nga Lindja në Perëndim.” Antropologu Jack Goody paralajmëron se Perëndimi ka monopolizuar historinë botërore, ndërsa filozofi Kwame Anthony Appiah thekson se kulturat janë përzierje dhe dialoge të vazhdueshme.
Libri i Quinn ofron rigorozitet dhe mbështetje empirike, me më shumë se njëqind faqe fusnotash, ndërthurje studimesh klimatike dhe zbulime arkeologjike, duke e bërë librin jo thjesht një kundërshtim ndaj miteve, por një arkitekturë të qëndrueshme dijesh. Në fund, ajo që mbetet është se historia nuk i përket askujt në mënyrë ekskluzive; ajo është një bashkëkrijim i përhershëm, një dialog i gjatë i njerëzimit me vetveten.
Revista The Economist e përmbledh librin kështu: “Ideja e qytetërimit perëndimor ka qenë gjithmonë një ide e keqe, ose të paktën një ide e gabuar.”